Święty Mikołaj to postać, która od wieków fascynuje ludzi na całym świecie. Kojarzony z dobrocią i hojnością, stał się symbolem świąt Bożego Narodzenia. Posiadamy mało historycznych informacji o życiu i działalności Świętego Mikołaja. Trzeba jednak zaznaczyć, że postać ta znacząco różni się od współczesnego, skomercjalizowanego wizerunku Santa Clausa, który wywodzi się jedynie częściowo z chrześcijańskiej tradycji o świętym biskupie. Współczesny wizerunek Świętego Mikołaja to połączenie historii i legend, powiązanie historycznej postaci i kulturowych interpretacji. Jego prawdziwa historia jest znacznie głębsza niż popkulturowa postać skomercjalizowanej współczesnej kultury.
Kiedy myślimy o świętym Mikołaju, często przed oczami pojawia nam się postać starszego pana z siwą brodą, ubranego w czerwony strój, z workiem prezentów. Jego czerwony strój i broda to elementy, które pojawiły się dopiero w XIX w., ale mają korzenie w dawnych opowieściach. Mikołaj z białą brodą, w okularach, jeżdżący saniami zaprzężonymi w renifery, ma niewiele wspólnego z niezwykłym świętym z początków chrześcijaństwa. Historyczny Mikołaj nosił szaty biskupie, a nie czerwony strój z białym futrem.
Współczesny Mikołaj „mieszka” na biegunie północnym, podczas gdy historyczny żył w Mirze (miasto w południowo-zachodniej części współczesnej Anatolii, w Turcji).
Dzisiejszy wizerunek Mikołaja jest bardziej komercyjny, podczas gdy historyczny był związany z pomocą potrzebującym.
Wizerunek Mikołaja zaczął się zmieniać w XIX wieku, głównie za sprawą literatury i reklamy. Wiersz „Noc wigilijna” Clementa Clarke’a Moore’a przedstawił go jako radosnego staruszka z workiem prezentów. To właśnie wtedy zaczął kojarzyć się z Bożym Narodzeniem. Ale to dzięki historycznemu Świętemu, 6 grudnia obchodzimy Mikołajki i obdarowujemy się prezentami - na pamiątkę śmierci Świętego Mikołaja i jego hojności.
Obdarowywanie prezentami ma swoje korzenie w Jego życiu i dokonaniach. Każda kultura adaptowała postać Św. Mikołaja do własnych potrzeb, zachowując podstawową ideę – hojnego dobroczyńcy.
Między świętym – biskupem z Miry – a postacią w saniach zaprzęgniętych w renifery, jaką znamy z książek i filmów, jest różnica.

BIOGRAFIA – HAGIOGRAFIA – HISTORIA – LEGENDA – PRZESŁANIE

Tradycja przekazała nam bardzo wiele opowieści o charakterze legend. Możliwe, że ludzie żyjący w VI–IX wieku posiadali więcej sprawdzonych informacji na temat Mikołaja. Niestety do dnia dzisiejszego zachowało się stosunkowo niewiele źródeł, a daty ich powstania powodują, że prawdziwość wielu informacji na temat Świętego Mikołaja poddawana jest w wątpliwość. Bez względu na dylematy badaczy historii, Święty Mikołaj od 1700 lat otaczany jest kultem przez kolejne pokolenia chrześcijan. Za sprawą dobroci i cudów, które przypisano mu w oparciu o przekazywane z pokolenia na pokolenie opowieści, chrześcijanie uznali go za Świętego i objęli jego patronatem wiele świątyń, miast czy zawodów. Pytanie o historyczność św. Mikołaja to kwestia, która często powraca w dyskusjach, szczególnie w okresie bożonarodzeniowym. Choć niektóre elementy jego życiorysu zostały z czasem wzbogacone przez tradycję i legendy, co jest typowym zjawiskiem dla świętych żyjących w pierwszych wiekach chrześcijaństwa, to rdzeń historyczny tej postaci pozostaje niepodważalny.
Kościół katolicki, prawosławny i inne wyznania chrześcijańskie uznają św. Mikołaja za jednego z najbardziej znaczących świętych, czego dowodem jest nieprzerwany kult trwający od IV w. Jego istnienie poświadczają zarówno przekazy hagiograficzne, jak i badania archeologiczne, w tym odnalezione szczątki w Bari i Myrze (obecnie Demre w Turcji). Stąd historyczność św. Mikołaja nie powinna wzbudzać większych wątpliwości, a Jego kult, który rozwinął się szybko świadczy o sile Jego osobowości i realnym wpływie na współczesnych.

Jan Paweł II nazwał Świętego Mikołaja patronem daru człowieka dla człowieka. Trochę o tym zapominamy, redukując go do rozdającego prezenty dobrotliwego staruszka w czerwonej czapce.
Imię Świętego Mikołaja z pewnością przywoływane jest najczęściej na świecie, szczególnie w okresie Bożego Narodzenia, gdy przynosi prezenty. Imię Mikołaj (Nikolaos) pochodzi z języka greckiego i składa się z dwóch części: “nike” oznaczającej zwycięstwo oraz “laos” oznaczającej lud. Całość można tłumaczyć jako “zwycięzca ludów” lub “zwycięski dla ludu”. Jest to imię o silnym, przywódczym znaczeniu i było było popularne w starożytnej Grecji i w Bizancjum.
Pierwsze zapiski o Mikołaju, pochodzą z VI w. – właśnie wtedy odnaleziono opowieści o dobroci i pobożności biskupa Miry. Jego urząd, potwierdzają także zapiski z soboru w Nicei, zwołanego w 325r. na polecenie cesarza Konstantyna Wielkiego. Według legendy, biskup Miry spoliczkował na nim Ariusza – ideologa prądu chrześcijaństwa, w którym nie uznaje się Trójcy Świętej. Zachowanie Mikołaja nie spodobało się zgromadzonym, choć inni biskupi jedynie zatykali uszy słysząc bluźnierstwa Ariusza. Najstarsza biografia św. Mikołaja, "Vita per Michaelem" powstała prawdopodobnie ok. 750–850 r. w Konstantynopolu. Wyprzedziła ona nieco później spisaną biografię "Methodius et Theodorum" datowaną na początek IX w.
Napisany został przez archimandrytę Michała i jest to tzw. Vita per Micheaelem. W utworze tym autor podaje informacje, które na trwale wejdą do hagiografii Świętego.
Michał twierdził, że Mikołaj urodził się ok. 270 r. w niewielkim miasteczku Patras (Patara) w Licji w Grecji, jako jedyne dziecko szlachetnych, bogatych i pobożnych rodziców, którzy przez wiele lat modlili się o potomstwo, a narodziny syna uznali za odpowiedź na swoje modlitwy. Licja (Likia) – kraina zwana niegdyś „Krajem Światła”, rozciąga się na obszarze południowo–zachodniej Anatolii (dzisiejsza Turcja). Patara była znaczącym ośrodkiem hellenistycznym znajdującym się pod wpływami kultury greckiej i rzymskiej. Region ten w czasach Mikołaja był częścią Cesarstwa Rzymskiego, a chrześcijaństwo, mimo okresowych prześladowań, stopniowo zyskiwało tam wyznawców. Od młodości wyróżniał się nie tylko pobożnością, ale był też bardzo wrażliwy na ludzkie nieszczęścia, niedolę i trudności. Teofan i Nonna i (Epifaniusz i Joanna) – rodzice Mikołaja, pomimo zamożności wyznawali gorliwie wiarę w Boga i nie wywyższali się ze swoim bogactwem. Jego rodzice dbali o Jego chrześcijańskie wychowanie i wykształcenie, co w tamtych czasach było przywilejem zamożniejszych rodzin. Dzięki temu, Mikołaj urósł na empatycznego i pełnego dobroci młodzieńca – który nie miał wątpliwości, na co powinien przeznaczyć spadek po rodzicach. Dorastając wyrzekł się roz-rywek, polityki i handlu, a poświęcił pobożności.
Niestety, gdy Mikołaj był jeszcze młodzieńcem, jego rodzice zmarli podczas epidemii, pozostawiając mu znaczny majątek. Po śmierci rodziców wychowywał go wuj, biskup Patary i z jego rąk Mikołaj otrzymał święcenia.
Mikołaj rozdał cały odziedziczony po rodzicach majątek. Stawał w obronie pokrzywdzonych, wspomagał biednych. Szczególnym momentem w życiu Mikołaja miało być objawienie, w którym usłyszał wezwanie do objęcia urzędu biskupa w Mirze (dzisiaj Demre, Turcja). Gdy przybył do tego miasta, trwał właśnie wybór nowego biskupa po śmierci poprzednika. Zgodnie z tradycją, jeden z biskupów miał sen, w którym otrzymał wskazówkę, że nowym biskupem powinien zostać człowiek, który jako pierwszy rankiem wejdzie do świątyni. W ten sposób spodziewano się znaku od samego Boga.
Wracający podówczas z pielgrzymki do Ziemi Świętej Mikołaj, według swego zwyczaju rano rychło pośpieszył do kościoła, aby podziękować Bogu za szczęśliwy powrót. Okazało się, że jest pierwszym, który tego dnia wszedł do świątyni. Wszyscy uważali w tym wydarzeniu widoczny palec Boży, a Mikołaj mimo niechęci i oporu musiał osiąść na stolicy biskupiej.
Mikołaj, gdy został wybrany biskupem Myry, podbił serca wiernych nie tylko gorliwością pasterską, ale i o ubogich. Był nie tylko duchowym przywódcą, ale także mediatorem w sporach. Jego mądrość i sprawiedliwość zjednały mu szacunek zarówno wśród wiernych, jak i władz.
W społeczeństwie był postrzegany jako obrońca słabszych. Jego działania na rzecz ubogich i prze-śladowanych sprawiły, że stał się symbolem nadziei. To właśnie te cechy sprawiły, że jego postać przetrwała w pamięci ludzi przez wieki. Kazania św. Mikołaja słynęły z wymowy, a święty Chryzostom sławi go jako najpiękniejszy wzór pokory. Papież Św. Grzegorz I Wielki w żywocie Świętego Mikołaja pisze, że podczas prześladowania, jakie wybuchło za cesarzy Maksymiliana i Dioklecjana z początkiem IV wieku, uwięziono Mikołaja. Uwolniony został dopiero poprzez Edykt Mediolański (313 rok), który zaprowadzał wolność wyznania wiary dla chrześcijan w Cesarstwie Rzymskim.
Uczestniczył w soborze nicejskim (325 r.), na którym potępiono Ariusza i jego herezję ( podwa-żał równość i jedność Osób Trójcy Świętej, boskość Chrystusa).
Mikołaj bronił nauki o Trójcy Świętej, przeciw-stawiał się zwolennikom Ariusza i zwalczał pogaństwo. Doprowadził między innymi do zburzenia świątyni Artemidy. Choć jego imię nie pojawia się na oficjalnych listach uczestników soboru, jego obecność jest uznawana przez tradycję i wspomniana w niektórych późniejszych źródłach. Św. Mikołaj zasłynął z wielu cudów, dzięki którym pomagał bliźnim w potrzebie.
Nie został zamordowany ani nie poniósł śmierci męczeńskiej. Jest to istotne rozróżnienie w kontekście hagiografii wczesnego chrześcijanstwa, gdzie wielu świętych poniosło śmierć za wiarę. Mikołaj, choć za życia doświadczył uwięzienia i prześladowań za wiarę podczas rządów cesarza Dioklecjana, zmarł śmiercią naturalną jako szanowany biskup Miry.
Zmarł, jak mówi tradycja, 6 grudnia ok. roku 345 w wieku prawie 70 lat. Podobno w chwili jego śmierci ukazały się anioły i rozbrzmiały chóry anielskie. Pochowano go w Mirze. Tu dość wcześnie rozpowszechnił się kult Świętego.
Warto przy tej okazji wyjaśnić, że w tradycji Kościoła wyróżnia się różne kategorie świętych: męczenników (którzy oddali życie za wiarę), wyznawców (którzy heroicznie wyznawali wiarę, choć nie ponieśli śmierci męczeńskiej), dziewice, doktorów Kościoła i inne. Św. Mikołaj należy do kategorii wyznawców.

KULT

W VI w. Świętego Mikołaja czczono w Konstantynopolu oraz Mirze i stąd kult rozpowszechnił się po ówczesnym świecie chrześcijańskim na Wschodzie i Zachodzie.
Historia relikwii św. Mikołaja jest przykładem pobożności i znaczenia, jakie przywiązywano do materialnych pozostałości po świętych. Początkowo ciało św. Mikołaja zostało pochowane w kościele w Mirze, gdzie przez stulecia było otaczane czcią pielgrzymów.
W XI w., gdy Licja znalazła się pod Panowaniem muzułmańskim, pojawiły się obawy o bezpieczeństwo relikwii. W 1087 roku grupa kupców z włoskiego miasta Bari zorganizowała wyprawę, której celem było przeniesienie szczątków Świętego do Europy. Według Nikefora kilka cudów, proroctw i wizji skłoniło strażników grobu do oddania relikwii, które znaleziono pod posadzką kościoła, w marmurowym grobowcu. Kości wydzielały cudowny zapach. Mimo protestów mieszkańców Miry Włosi przenieśli je na statek. W mieście pozostawili jednak cudowną ikonę oraz pusty sarkofag Świętego. Podczas podróży morskiej flota napotkała groźny sztorm, który jak się okazało był wywołany zabraniem relikwii przez marynarzy. Po kolejnych cudownych wydarzeniach flota dopłynęła do Bari, gdzie 9 maja 1087 r. zniesiono ciało Mikołaja na ląd.
Relikwie zostały uroczyście przyjęte przez mieszkańców miasta. Złożono je w kościele św. Benedykta.

Św. Mikołaj stał się patronem miasta Bari, największego nad Adriatykiem. Wzniesiona tam monumentalna Bazylika św. Mikołaja (Basilica di San Nicola) do dziś jest głównym miejscem kultu Świętego. Budowana od końca XI do końca XII w., łączy surowość romańskiej architektury z monumentalnością przypominającą warowną twierdzę.
Relikwie spoczywają w krypcie konsekrowanej przez papieża Urbana II, która do dziś pozostaje miejscem modlitwy zarówno katolików, jak i prawosławnych.
Szczególnym elementem kultu jest wydobywająca się spod sarkofagu mirra, uznawana za substancję o właściwościach cudownych.
Wnętrze bazyliki skrywa także cenne dzieła sztuki, w tym romański tron biskupi oraz marmurowy nagrobek Bony Sforzy, królowej Polski.

Część relikwii Świętego Mikołaja pozostała w Turcji, gdzie w 2017 roku odnaleziono prawdopodobnie oryginalny sarkofag Świętego w kościele w Demre (dawna Mira). Badania archeologiczne potwierdziły, że mężczyzna pochowany w sarkofagu żył w IV w., miał wzrostu około 167 cm, i miał złamany nos – co zgadza się z legendami o tym, że św. Mikołaj uderzył Ariusza podczas soboru. W 1098 r. przy grobie św. Mikołaja odbył się synod zwołany przez papieża Urbana II podejmujący próbę połączenia Kościoła prawosławnego z rzymskim.
W 1197 r. bazylikę w Bari, zbudowaną nad szczątkami Świętego, konsekrował kanclerz cesarza Henryka VI, biskup Hildesheimu. Przy bazylice św. Mikołaja w Bari przechowywany jest dokument z XII w., opisujący dzieje sprowadzenie relikwii Świętego. Do dziś też zachowały się w Myrze ruiny kościoła św. Mikołaja. Funkcjonuje dziś tutaj Muzeum Świętego Mikołaja (Noel Baba Müzesi). Można w nim podziwiać bizantyjskie freski, mozaiki podłogowe oraz dawny sarkofag, obecnie zabezpieczony pancerną szybą.
W Bari co roku, 9 maja, w rocznicę przywiezienia tam relikwii św. Mikołaja, obchodzone są okolicznościowe uroczystości. Największe obchody odbywają się na pełnym morzu. Rankiem 8 maja wypływa z portu najokazalszy statek z dwumetrowej wielkości figurą świętego, któremu towarzyszą wierni w procesji na bogato przyozdobionych łodziach, stateczkach i kutrach. Gdy statek przywozi figurę na brzeg, obwozi się ją po odświętnie przybranym mieście na specjalnie przygotowanym powozie. Ta procesja morska kończy się ogólnym świętowaniem i fajerwerkami. Natomiast następnego dnia w kościołach odbywają się nabożeństwa, a centralna uroczystość – przy grobie Świętego w bazylice w Bari. W bazylice tej jest również pochowana królowa Bona, żona Zygmunta Starego i matka Zygmunta Augusta, która pochodziła z Bari. Mauzoleum za głównym ołtarzem ufundowała jej córka, Anna Jagiellonka. Na sarkofagu umieszczone są rzeźby klęczącej królowej Bony, a po jej bokach – patronów Polski i Bari: św. Stanisława i św. Mikołaja.
W roku 1972 papież Paweł VI przekazał fragmenty relikwii Mikołaja z Bari przedstawicielom prawosławia, jako gest dobrej woli w rozpoczynającym się dialogu Kościołów zachodnich i wschodnich.
Relikwie Św. Mikołaja czczone są współcześnie między innymi w greckiej katedrze prawosławnej na Manhattanie oraz sanktuarium Świętego we Flushing, w stanie Nowy Jork. Hołd relikwiom Świętego oddał w 1984 r. papież Jan Paweł II, który na pamiątkę swej wizyty przekazał bazylice pastorał.
Mówił wówczas, że całe to miejsce „przynosi zaszczyt” Kościołowi w Bari i oddaje hołd świętemu Mikołajowi. Papież Polak określił biskupa Miry jako „człowieka łagodnego, lecz pełnego niezawodnej energii” broniącego praw wiary, miłującego sprawiedliwość, chroniącego ubogich i wdowy. Jan Paweł II dodał także, że święty Mikołaj od wieków jest szczególnie umiłowany w Kościołach Wschodu.
Do relikwii Świętego pielgrzymował również papież Franciszek, który w 2018 roku spotkał się w Bari z patriarchami Bliskiego Wschodu.

LEGENDY – PRAWDA
– PRAWDA I NAUKA LEGEND

Wokół postaci św. Mikołaja narosło wiele legend. Chociaż często przerysowane, mają swoje korzenie w prawdziwych wydarzeniach. To one pozwoliły mu przetrwać w kulturze. Warto jednak pamiętać o jego prawdziwym życiu i dokonaniach.
Najstarszy pisma to tzw. praxis de stratelatis, legenda o cudownym uratowaniu trzech namiestników, niesłusznie skazanych na karę śmierci przez cesarza Konstantyna Wielkiego (306-337). Prawdopodobnie zachowane spisane legendy powstały ok. 460-580 r., choć nie wyklucza się istnienia jeszcze starszych pism. Legenda o uratowaniu namiestników była w średniowieczu tak popularna na całym świecie, że do dziś zachowało się jeszcze ponad 50 jej różnych rękopisów.
Bardzo popularna była też inna legenda, mówiąca o tym, że Mikołaj swoją modlitwą uratował od niechybnego utonięcia rybaków w czasie gwałtownej burzy. Dlatego czczony jest On także jako patron marynarzy i rybaków. W żywocie archimandryty Michała z IX w. pojawia się bardzo legenda o trzech córkach.
Mówi ona o sąsiedzie Mikołaja (sprzed wyboru na biskupa), który był chciwy i bogaty, i drwił z pobożności Świętego. Został ukarany przez Boga i stracił on cały majątek oraz popadł w skrajną biedę. Miał on trzy córki, które chciał sprzedać do domu publicznego, gdyż nikt nie chciał ich poślubić bez otrzymania odpowiedniego posagu. Mikołaj po długim rozważaniu Pisma Świętego i modlitwie, postanowił uratować cnotę tych dziewcząt i trzykrotnie pod osłoną nocy wrzucał przez okno pieniądze przeznaczone na posag dla każdej z dziewcząt. Jego sąsiad po wyprawieniu dwóch wesel postanowił dowiedzieć się skąd biorą się te pieniądze. Czuwał całą noc i odkrył ze zdumieniem, że przyniósł je pogardzany przez niego Mikołaj. Zawstydził się i podziękował mu za ten dar oraz postanowił zmienić swoje życie na zgodne z przykazaniami.
Tę opowieść wykorzystał Dante w "Boskiej komedii".
Kolejna legenda – o zbożu opowiada o czasach wielkiego głodu. Mikołaj ukazał się we śnie kapitanowi statku, który płynął z Aleksandrii do Konstantynopola i skłonił go do zawinięcia do portu w Andriake. Tam wyładowano na ląd sto korców zboża, które rozdzielono między głodujących mieszkańców Miry. Gdy statek dopłynął do Konstantynopola okazało się, że w ładunku niczego nie brakuje.

ŚW. MIKOŁAJ JAKO PATRON

Niedawno przedstawiciele prawosławnych patriarchatów, konferencji episkopatów Katolickich i Kościołów ewangelickich z 16 krajów basenu Morza Śródziemnego zaproponowali, by św. Mikołaja ogłosić patronem Morza Śródziemnego.
Święty Mikołaj jest patronem Grecji, Rosji i Lotaryngii. W Szwajcarii jest patronem diecezji Lozanna–Genewa–Fryburg. Imię Świętego noszą miasta na wszystkich kontynentach. Za swego patrona obrały Go m.in. Amsterdam, Ankona, Bari, Fryburg, Meran i Nowy Jork. Liczbę kościołów i ołtarzy Jemu poświęconych tylko w średniowiecznych Niemczech obliczano na 4-5 tys.
Cesarz Justynian (VI w.) wystawił Mu w Konstantynopolu jedną z najwspanialszych bazylik. Cesarz Bazyli Macedończyk (w. VII) w samym pałacu cesarskim wystawił kaplicę ku czci Świętego.
Do Miry udawały się liczne pielgrzymki.
W Rzymie św. Mikołaj miał dwie świątynie, wystawione już w wieku IX. Papież św. Mikołaj I Wielki (858–867) ufundował ku czci swojego patrona na Lateranie osobną kaplicę. Z czasem liczba kościołów Świętego Mikołaja w Rzymie doszła do kilkunastu. W wielu miastach istniały też bractwa Świetego Mikołaja zakładane przez kupców, marynarzy i różne cechy rzemieślnicze. Jednym z najstarszych jest bractwo św. Mikołaja w Kolonii, które prawdopodobnie powstało w 1201 r.
W późniejszym okresie działały jeszcze w Kolonii trzy inne bractwa im. Św. Mikołaja.
Mikołaj jest patronem dziewcząt pragnących wyjść za mąż, kobiet chcących urodzić dziecko, noworodków, ludzi morza, flisaków, żeglarzy, dokerów, kupców, młynarzy, piekarzy, rzeźników, krawców, tkaczy, podróżnych i pielgrzymów, więźniów, adwokatów, notariuszy, handlarzy winem i zbożem, właścicieli i żebraków.
Mikołaj był uważany za Świętego, który udziela pomocy w każdej potrzebie. Był na przykład przywoływany w rytuałach egzorcystycznych. Wierzenia ludowe uznawały św. Mikołaja za patrona i szczególnego opiekuna zwierząt i ptaków. Przez długie lata czczono Go jako patrona bydła domowego, chroniącego go przed pojawiającymi się zarazami. Lud Białorusi, Ukrainy a także Polski podtrzymywał przekonanie o posiadaniu przez Świętego władzy poskramiania wilków oraz pełnienia opieki nad pasterzami i ich trzodami. Na terenie Małopolski przechowało się w ludowej tradycji wiele opowiadań o św. Mikołaju – opiekunie pasterzy.
Zaliczany był do Czternastu Świętych Wspomożycieli.
Kult św. Mikołaja przeniesiony na Ruś głęboko wszedł w obyczaje ludowe, język i sztukę narodu ruskiego. Świętego obrano patronem kraju.
W Kościele wschodnim św. Mikołaj jest jednym z najbardziej czczonych świętych, często przedstawianym na ikonach obok Chrystusa i Matki Bożej, co świadczy o wyjątkowym miejscu, jakie zajmuje w duchowości prawosławnej.
W tradycji rosyjskiego prawosławia jest jednym z najbardziej umiłowanych świętych, a liczba cerkwi pod jego wezwaniem jest imponująca. Ikony przedstawiające św. Mikołaja należą do najpopularniejszych w rosyjskich domach.
W Turcji, mimo że jest to kraj muzułmański, zachowały się ślady kultu św. Mikołaja.
W Demre (dawnej Mirze) znajduje się kościół św. Mikołaja, będący ważnym miejscem pielgrzymkowym i atrakcją turystyczną.
Ciągle żywe są jeszcze tradycje związane ze Św. Mikołajem w Holandii. Główne uroczystości odbywają się tam w wigilię jego święta (5 grudnia), gdy według tradycji Sinterklaas przybywa łodzią z Hiszpanii, a następnie przemierza ulice miast na białym koniu, rozdając prezenty.

KULT W POLSCE

Kult św. Mikołaja w Polsce był znany od wczesnego chrześcijaństwa. Świadczą o tym wzniesione kościoły pod Jego wezwaniem. Za czasów króla Zygmunta I odnaleziono modlitewnik z polską modlitwą do biskupa z Miry.
W średniowieczu kult św. Mikołaja szerzył się w Cieszynie, Żarnowie, Końskich i Wysocicach. Wzniesiono tam kościoły pod weźwaniem Świętego, które zaliczane są do grupy najstarszych świątyń na naszych ziemiach. Jeszcze dzisiaj pod jego wezwaniem jest ok. 330 kościołów. Jego wezwanie noszą trzy kościoły katedralne: w Elblągu, Kaliszu i w Bielsku-Białej. Jest też współpatronem katedry w Bydgoszczy. Najokazalsze kościoły św. Mikołaja znajdują się w Gdańsku i Elblągu. Natomiast największe polskie sanktuarium św. Mikołaja jest w Pierśćcu koło Skoczowa na Śląsku Cieszyńskim.
Pierwszą kaplicę Jemu poświęconą zbudowano tam już w XIV w. Szczególną czcią otaczana jest cudowna figura św. Mikołaja, przy której wierni od lat wypraszają łaski zdrowia dla siebie i swoich bliskich. Wierni w modlitwach zanoszonych do Św. Mikołaja proszą przede wszystkim o zdrowie. Figura Świętego jest ustawiona w głównym ołtarzu, w którym znajdują się również Jego relikwie. W 1964 roku przywiózł je z włoskiego Bari kardynał Bolesław Kominek.
Wiele polskich miast organizowało w średniowieczu procesje mikołajowe z udziałem cechów rzemieślniczych. Szczególnie kupcy i piekarze czcili tego Świętego jako swojego patrona.

ZWYCZAJE MIKOŁAJKOWE

Już w średniowieczu uważano Mikołaja za patrona dzieci. W X wieku wystawiano dramaty liturgiczne dla dzieci, opowiadające historię Świętego. W późnym średniowieczu staną się niezwykle popularne w całej Europie.
Zapiski z XII w. ze środkowej Francji przekazują, że w wigilię 6 grudnia zakonnice roznosiły prezenty dla dzieci z biednych rodzin i zostawiały je wieczorem pod drzwiami. W XIII wieku powstał zwyczaj rozdawania w szkołach pod patronatem Świętego Mikołaja zapomóg i stypendiów.
Związek kultu z wręczaniem prezentów jest udokumentowany od XV w. w źródłach polskich, czeskich, austriackich, holenderskich, belgijskich i niemieckich. Wieczorem 5 grudnia, w wigilię święta Mikołaja, osoba przebrana za Świętego obdarowywała owocami, orzechami, ciastkami czy cukierkami dobrze zachowujące się dzieci. Z upływem lat przekształcił się w obdarowywanie prezentami nie tylko dzieci, ale także wszystkich członków rodzin.
Co najmniej od XV w. istniał zwyczaj budowania "łódeczek św. Mikołaja", w które święty miał składać prezenty. Z czasem łódeczki zastąpiły buty i skarpety, lub – w regionach protestanckich – adwentowe talerze z darami.

ŚW. MIKOŁAJ W SZTUCE

W ikonografii św. Mikołaj przedstawiany jest z brodą, w szatach biskupa rytu łacińskiego lub greckiego, z mitrą i pastorałem. Najczęściej w jednej ręce trzyma księgę, a drugą wykonuje gest błogosławieństwa. Wśród jego atrybutów występują rekwizyty – między innymi trzy złote kule, trzy jabłka, trzy sakiewki, troje dzieci lub młodzieńców w cebrzyku, kotwica czy okręt. Bywa przedstawiany w towarzystwie z Panem Jezusem Chrystusem i Matką Bożą. Matka Boża podaje Świętemu księgę Ewangelii i omorforion (długi i szeroki pas ozdobiony krzyżem, element liturgicznego stroju biskupa Kościoła bizantyjskiego).
Życiorys św. Mikołaja z IX lub X wieku wyjaśnia tę symbolikę. Mówi, że podczas sakry biskupiej Chrystus wraz ze swoją Matką ukazując się, wręczyli konsekrowanemu insygnia podejmowanego urzędu w Kościele. W ikonografii chrześcijaństwa zachodniego najczęściej św. Mikołaj przedstawiany jest jako biskup rozdzielający dzieciom dary.
Przez wiele wieków św. Mikołaj należał do najbardziej znanych i czczonych świętych. Jest otaczany wielką czcią przez wiernych zarówno Kościoła katolickiego, jak i prawosławnego. Do dziś Mikołaj jest ukochanym świętym dzieci, kojarzonym z wymarzonymi prezentami pod choinką.

ŚWIĘTO

Jego wspomnienie przypada według kalendarza gregoriańskiego 6 grudnia, natomiast według kalendarza juliańskiego – 19 grudnia.
Żywot pióra archimandryty Michała z IX wieku przekazuje, że 6 grudnia obchodzono w Konstantynopolu święto Mikołaja, które traktowano jako godne przygotowanie do Bożego Narodzenia.
Na Zachodzie jego wspomnieniu nadano również rangę święta. Najstarszy o tym przekaz pochodzi z akt synodów w Neapolu z lat 821 i 842. Na synodzie w Oksfordzie z 1222 roku podniesiono rangę tego święta do najwyższej. Na pamiątkę przewiezienia ciała Mikołaja do Bari z 1087 roku, ustanowiono drugie święto na dzień 9 maja. Było ono obchodzone tak w Kościele katolickim, jak i Kościołach prawosławnych. Pierwsze znane hymny liturgiczne ku czci Święego powstały w IX wieku w południowej Italii.
Kult Świętego był tak popularny, że od XVI w. w kalendarzach protestanckich zachowano przy 6 grudnia zapis o wspominaniu tego dnia Mikołaja. Nazwę święto zastąpiono jednak Dniem Mikołaja.

CUDA

Hagiografia św. Mikołaja obfituje w opisy cudownych wydarzeń, które miały miejsce zarówno za jego życia, jak i po śmierci. Choć współczesna krytyka historyczna podchodzi do nich z pewną rezerwą, to tradycja Kościoła przechowała te opowieści jako świadectwo mocy Bożej działającej przez Świętego.
Jednym z najbardziej znanych cudów jest uspokojenie wzburzonego morza. Według legendy, gdy Mikołaj odbywał pielgrzymkę do Ziemi Świętej, statek, którym płynął, został zaskoczony przez gwałtowną burzę. Pasażerowie w panice błagali o ratunek, a Mikołaj gorliwie się modlił. Nagle burza ustała, a morze się uspokoiło. To wydarzenie stało się źródłem szczególnej czci, jaką otaczają św. Mikołaja marynarze i żeglarze.
Innym słynnym cudem jest wskrzeszenie trzech chłopców, którzy zostali zamordowani przez nieuczciwego gospodarza w czasie głodu. Zgodnie z legendą, gospodarz zabił dzieci, poćwiartował ich ciała i zanurzył w beczce z solą, by później sprzedawać ich mięso jako wieprzowinę. Św. Mikołaj odkrył tę zbrodnię, a następnie wskrzesił dzieci przez modlitwę i znak krzyża. Ten dramatyczny cud uczynił św. Mikołaja patronem dzieci.
Tradycja przypisuje św. Mikołajowi również liczne uzdrowienia chorych. Jednym z nich było przywrócenie wzroku niewidomemu żeglarzowi, który z wiarą modlił się przy grobie Świętego. Inne przekazy mówią o uzdrowieniach chromych, trędowatych i opętanych.
Wyjątkowym cudem, który trwa do dziś, jest Fenomen tzw. „manny św. Mikołaja”.
Z relikwii Świętego w Bari wydziela się bezbarwna ciecz zwana manną. Płyn pobierany jest co roku 9 maja, podczas uroczystości przeniesienia relikwii, przez specjalny otwór w Sarkofagu, mieszany z wodą święconą i rozdawany wiernym we flakonikach jako błogosławieństwo. Niektórzy z nich po pobożnej modlitwie i posmarowaniu nim chorej części ciała doznaje trwałego uzdrowienia.

WPŁYW DZIEDZICTWA ŚW. MIKOŁAJA

Rola Świętego Mikołaja w kulturze wykracza daleko poza granice religijne, stając się symbolem bezwarunkowej miłości i dobroci. Wpływ św. Mikołaja na wiarę i kulturę chrześcijańską jest trudny do przecenienia. Jako biskup żyjący w okresie formowania się doktryny chrześcijańskiej, Mikołaj przyczynił się do umocnienia ortodoksyjnej wiary, szczególnie w kwestii bóstwa Chrystusa, co było przedmiotem sporów z arianami.
Jego przykład bezinteresownej miłości i troski o najuboższych stał się inspiracją dla niezliczonych dzieł miłosierdzia w całej historii Kościoła. Liczne instytucje charytatywne, szpitale, sierocińce i szkoły zostały nazwane jego imieniem i działają w duchu jego nauczania.
Opowieści o jego cudach i miłosiernych czynach przekazywane były z pokolenia na pokolenie, kształtując etos religijny–społeczny nie tylko chrześcijan. W każdym zakątku świata, niezależnie od lokalnych tradycji, postać ta inspiruje ludzi do bycia lepszymi, do dzielenia się tym, co mają, i do manifestowania radości w codziennym życiu.
Współcześnie komercjalizacja postaci Św. Mikołaja doprowadziła do częściowego zatarcia Jego religijnego znaczenia. Przemiany kulturowe XIX i XX wieku wpłynęły na tradycję mikołajową. Pod wpływem kultury niemieckiej pojawiła się postać Gwiazdora, a prezenty zaczęto przynosić w Wigilię lub na Nowy Rok. Mimo to dzień św. Mikołaja zachował swoje znaczenie w polskim kalendarzu.
Współczesny obraz Świętego często miesza ele-menty hagiograficzne z popkulturą. Amerykański Santa Claus wpłynął na wyobrażenia o Świętym Mikołaju, ale w Polsce zachowano świadomość jego prawdziwej historii.

DZIECIOM O ŚW. MIKOŁAJU

W katechezie dzieci nadal opowiada się o biskupie z Miry, a nie o bajkowej postaci z Laponii.
Charakterystyczne jest to, że w polskiej tradycji św. Mikołaj zachował swój biskupi charakter – często przedstawiany w mitrze i z pastorałem, a nie w czerwonym kubraczku. Ta różnica podkreśla religijną genezę postaci i jej związek z Kościołem.
Wspominając św. Mikołaja, Kościół przypomina, że hojność nie jest jedynie tradycją, lecz stylem życia ucznia Chrystusa. Kościół przypomina, że w centrum nie jest magia ani bajka, lecz chrześcijańska miłość bliźniego motywowana wiara w Chrystusa i wypełnianiem Jego Ewangelii.
Wielu rodziców zastanawia się, czy opowiadać dzieciom, że Mikołaj przynosi prezenty. Niektórzy mówią do swoich dzieci: "oj, powiem Mikołajowi, że byłeś niegrzeczny i przyniesie ci rózgę!" lub "Mikołaj patrzy, więc zjedz cały obiadek!". Takie podejście może budzić kontrowersje.
Niektórzy uważają, że postać Mikołaja dodaje świętom uroku, inni, że to uczenie dzieci kłamstwa.
Ważne jest, aby nie wykorzystywać Św. Mikołaja jako narzędzia do dyscyplinowania dzieci, lecz ukazywać Go jako postać, która inspiruje do czynienia dobra.
Wyjaśniając dziecku prawdę o Św. Mikołaju, należy rozróżnić postać historyczną od bajkowej. Św. Mikołaj naprawdę żył – był biskupem, który pomagał dzieciom i ubogim. To od Jego imienia wzięła się tradycja obdarowywania.
Bajkowy Mikołaj z saniami i reniferami to wymysł, a prezenty dają naprawdę kochający ludzie – rodzice, dziadkowie, krewni.
Duch Św. Mikołaja – tzn. szczodrość i troska o innych – jest prawdziwy i żyje w ludziach, którzy obdarowują się nawzajem. Dziecko może nadal cieszyć się tradycją, rozumiejąc jej prawdziwe źródło.

PODSUMOWANIE

Najważniejszym przesłaniem życia Świętego Mikołaja jest idea bezinteresownego dawania. Mikołaj dawał nie oczekując niczego w zamian, często zachowując anonimowość, by obdarowani nie czuli się zobowiązani do wdzięczności. To piękna lekcja dla współczesnych chrześcijan – pomagajmy nie dla poklasku czy uznania, ale z autentycznej miłości do bliźniego.
Innym ważnym aspektem jego nauczania była obrona wiary i troska o prawdę.
Według tradycji, Mikołaj uczestniczył w Soborze Nicejskim w 325 roku, gdzie zdecydowanie bronił prawdy o bóstwie Jezusa Chrystusa przeciwko herezji ariańskiej.
Szczególną cechą Świętego Mikołaja była również odwaga w obronie niewinnych i niesłusznie oskarżonych. Wielokrotnie stawał w obronie osób skazanych na śmierć, ratując ich przed niesporawiedliwą karą.
Tradycja obdarowywania prezentami w dzień Świętego Mikołaja to piękny zwyczaj, który przypomina o wartości bezinteresownego dawania i dzielenia się z innymi.
Warto pamiętać o prawdziwym biskupie z Miry, którego autentyczne życie jest o wiele bardziej inspirujące niż komercyjne wizerunki.
Jego życie jest dowodem, że jeden człowiek kierujący się miłością może zmienić świat wokół siebie i inspirować kolejne pokolenia przez stulecia.
W świecie pełnym konsumpcjonizmu i egoizmu, postać autentycznego Świętego Mikołaja przypomina nam o prawdziwym znaczeniu świąt i całego naszego życia – o miłości, która wyraża się w dzieleniu się i trosce o innych.

Naśladujmy go nie tylko od święta, ale w każdym dniu naszego życia!